Kastamonu Ağzı Sözlüğü, Kastamou 'ya dair ne varsa burada

candaroğulları kronolojisi

13. yüzyıl dolaylarında kastamonu ve sinop'u yer edinmiş, kurucusu şemseddin yaman candar olan beyliktir. 13. yüzyıl sonlarında selçuklu hükümdarı ikinci izzeddin keykavus’un oğlu rükneddin kılıç arslan bir gemi ile kırım’dan gelerek sinop’a çıkmış ve oradan da kastamonu’ya gelmiş(1291). bu tarihlerde kastamonu valiliğinde emir çoban’ın oğlu muzafferüddin yavlak arslan bulunuyordu. kılıç arslan, yavlak arslan’ı kendisine atabeğ yaparak hümükdarlığını ilan etti ve moğollarla birlikte üzerine gelmekte olan kardeşi mes’ud’un kuvvetlerini dağıttı ise de, mes’ud’a yardıma gelmekte olan şemseddin yaman candar karşısında bozguna uğradılar. yavlak arslan maktul düştü. bu durum üzerine yavlak arslan’ın iktai , kastamonu ve havalisi, ilhan geyhatu tarafından şemseddin yaman candar’a verildi.

şemseddin yaman’ın hangi tarihte vefat ettiği ve nereye defnedildiği belli değildir. en yakın ihtimal vefatının 14. yüzyıl başlarında olmasıdır.

şemseddin yaman candar’ın ölümü üzerine kastamonu’nun eski sahibi yavlak arslan’ın oğlu hüsameddin mahmud bey, derhal harekete geçerek kastamonu’yu işgal ettiğinden, şemseddin yaman candar’ın oğlu süleyman paşa, eflani tarafına çekilerek orada oturmaya mecbur olmuştu. süleyman paşa 1309’da eflani’den kalkarak aniden kastamonu üzerine baskın yapmış, mahmud beyi sarayında muhasara ederek, yakalayıp öldürdükten sonra burasını beyliğine merkez yapmıştır.

süleyman paşa 1335 yılına kadar ilhanlıların hakimiyetini tanıdı. ilhanlı hükümdarı ebu said bahadır hanın ölümünden sonraki beş yıl tek başına yönetimi devraldı. ilhanılar zayıflayınca süleyman paşa tedbirli hareket ederek ilhanilerin veziri emir çoban anadolu’ya geldiği zaman onu karşılamış ve sadakatini sunmuş ve bu sayede sınırlarını büyütmüş.

süleyman paşa, pervaneoğullarından gazi çelebi zamanında sinop’u kendi hakimiyeti altına aldı ve gazi çelebi’nin 1322’de vefatından sonra burasını doğrudan doğruya ilhak ederek idaresini büyük oğlu giyasüddin ibrahim beye verdi. bu arada taraklı ve safranbolu’yu da beyliğine katan süleyman paşa kendi adına para da bastırdı.

süleyman paşanın 1339’da küçük oğlunu kendine veliaht yapmasını bahane eden büyük oğlu ibrahim, babasına isyan ederek kastamonu’yu aldı. süleyman paşanın nasıl vefat ettiği ve veliaht çoban’ın akibeti belli değildir. ibn-i battuta süleyman paşanın 70 yaşında olduğunu beyan ettiğine göre, ölümünde 80 yaşında olması muhtemeldir. ibn-i battuta süleyman paşayı uzun sakallı, güler yüzlü, vakur ve heybetli olarak tasvir etmektedir. ibrahim beyin 1345’te vefat etti. yerine amcası emir yakub’un oğlu Âdil bey geçti. zamanı hakkında fazla malumat bulunmayan Âdil bey, 1361 yılında ölünce, yerine osmanlı tarihlerinde kötürüm bayezid diye anılan oğlu celaleddin bayezid geçti.

bayezid bey kendisinden sonra oğlu iskender’i hükümdar yapmak istiyordu. diğer oğlu süleyman paşa bundan dolayı kardeşi iskender’i öldürüp, osmanlı hükümdarı murad hüdavendigar’ın yanına kaçarak onu babası aleyhine tahrik etti. ikinci süleyman paşa, osmanlı kuvvetleri ile kastamonu’ya gelerek babasını sinop’a kaçırmış ve bu suretle beylik ikiye bölünüp süleyman paşa kastamonu beyi olmuştur. daha sonra bayezid bey, oğlunun, osmanlılarla arasının açılmasından istifade ederek kastamonu’ya hücum ile süleyman’ı kaçırdı ise de, süleyman paşa osmanlıların yardımı ile burasını yeniden ele geçirdi (1384). bu son seferinde hastalanan celaleddin bayezid bey, 1385’te vefat ederek sinop’taki türbesine defnedildi. yerine, sinop hükümdarı olarak, oğullarından isfendiyar bey geçti. bunun hükümdarlığı uzun sürdüğü için candar beyleri osmanlı tarihlerinde isfendiyaroğulları diye zikredilmiştir.

osmanlıların himayesinde kastamonu beyi olan süleyman paşa, birinci kosova muharebesinde, yardımcı asker yolladığı gibi, yıldırım bayezid’in batı anadolu beyleri üzerine yaptığı seferde de kuvvet vermişti. ancak beyliklerin ortadan kalkmasının sırası kendisine geleceğini hisseden süleyman paşa, osmanlılardan yüz çevirerek sivas hükümdarı kadı burhaneddin ile ittifak etmiş ve bu suretle iki defa yıldırım bayezid’in elinden kurtulmaya muvaffak olmuştur. nihayet 1392 yılında sür’atle kastamonu’ya gelen yıldırım bayezid, kadı burhaneddin ile birleşmelerine meydan vermeden candaroğulları kuvvetlerini bozguna uğrattı. süleyman paşa öldürüldü. böylece candar beyliğinin kastamonu şubesi osmanlıların eline geçti. sinop tarafına taarruz etmeyen bayezid, isfendiyar bey ile anlaşarak kıvrım yolunu hudut kesti.

ankara muharebesinden sonra, menteşeoğlu mehmed beyle beraber timur’a tazimlerini arz eden izzeddin isfendiyar beye, kastamonu da dahil olmak üzere, bütün candar beyliği devredildi. isfendiyar bey, fetret devrinde Îsa ve musa çelebilere mümkün olduğu kadar yardımda bulundu. 1413 yılında ise osmanlı tahtında hakimiyeti ele geçiren çelebi mehmed’in eflak üzerine yaptığı seferlerde kendisinden yardım isteğine karşılık oğlu kasım bey kumandasında asker gönderdi.

isfendiyar bey, emri altındaki bölgelerden, çankırı, kalecik ve tosya’yı en çok sevdiği oğlu hızır beye vermek istedi. babasının bu icraatına gücenen büyük oğlu kasım bey eflak seferinden dönüşte kastamonu’ya gelmedi ve bu yerlerin osmanlı himayesinde bulunmak şartıyla kendisine terk edilmesini istedi. çelebi mehmed, kasım beyin bu arzusuna karşı çıktı. ancak isfendiyar beyin red cevabı karşısında, kastamonu üzerine yürüyen çelebi mehmed, onu sinop’a çekilmeye mecbur etti. nihayet kastamonu ve küre candaroğullarında kalmak şartıyla diğer bölgeler osmanlılara terk edildi. onlar da bu bölgeleri kendileri adına kasım beye verdiler.

iki beylik arasında uzun bir süre devam eden iyi ilişkiler, çelebi mehmed’in ölümü ve osmanlı devletindeki iç karışıklıktan istifade etmek isteyen isfendiyar beyin, oğlu kasım beye taarruzu ile bozuldu. kasım beyin elinden eski bölgelerini alan isfendiyar bey, daha sonra osmanlılara ait safranbolu’yu kuşatsa da, muharebede mağlub olarak yaralı halde sinop’a kaçtı. osmanlı kuvvetleri bakır madeni ile meşhur küre’yi aldılar. bu durum üzerine isfendiyar bey, torununu (ibrahim beyin kızını) ikinci murad’a vermek ve bakır küresi hasılatının bir kısmını osmanlılara terk ve lüzumu halinde asker göndermek, bir de kasım beyin yerlerini iade etmek suretiyle barış teklif ederek bu şartlarla anlaşma imzalandı (1424).

isfendiyar bey, yaşı yetmişi geçmiş olduğu halde 1440 yılında vefat etti ve sinop’daki türbesine defnedildi. yerine oğlu taceddin ibrahim bey geçti ise de, uzun sürmedi. 1443 mayısı sonunda öldü.

ibrahim beyin yerine büyük oğlu kemaleddin ismail bey geçti. ismail beye kardeşi kızıl ahmed bey muhalefet ederek, osmanlıların yanına gitti. osmanlılar, ahmed beyin teşvikiyle mahmud paşa komutasında kastamonu üzerine asker sevk ettiler. ismail bey sinop’a kaçarak karşı harekete girişti. müdafaadan bir netice elde edemiyeceğini anlayınca da hayatına ve çocuklarına dokunulmayacağına dair teminat alarak kaleyi teslim etti(1461).

fatih sultan mehmed, sinop önünde orduya katılarak, ismail beyle görüştü ve ona akran muamelesi yaptı. otağının kapısında karşıladı. ismail bey el öpmek istediyse de, fatih sultan mehmed kardeşim hitabıyla boynuna sarılarak öptü.

osmanlı padişahı, ismail beye başlangıçta inegöl, yenişehir ve yarhisar taraflarını ve oğlu hasan beye de bolu sancağını vermişti. fakat ismail bey kendisine rumeli’de bir yer verilmesini rica edince filibe’ye nakledildi. hükümdarlığında olduğu gibi filibe’de de iyi işler çıkardı. 1479 tarihinde orada vefat etti. ismail beyin yerine hükümdar olan kızıl ahmed beyin saltanatı kısa sürmüş ve beylik osmanlıların eline geçmiştir.

candaroğulları, birinci süleyman paşadan beyliğin son bulmasına kadar yaklaşık yüz altmış sene devam eden saltanatları zamanında, ilmi ve sosyal müesseselerle memleketlerini imar etmişlerdir. ayrıca ilim ve sanat adamlarını himaye ile kendi adlarına ithaf edilen pekçok türkçe eser yazdırmışlar, bu suretle türkçenin ilim dili olmasına her bakımdan itina göstermişlerdir.

candaroğullarından celaleddin bayezid beyin araç kasabasında bir cami, ismail beyin kastamonu, sinop ve beyliğin diğer merkezlerinde cami, mescid, han, hamam, çeşme gibi eserleri vardır. isfendiyar bey zamanında kastamonu, anadolu’daki ilim merkezlerinden biri olmuştur. daha sonra burada sancakbeyliği yapmış olan osmanlı şehzadeleri de candaroğulları zamanındaki ilim ve edebiyat işlerine devam ettirmişlerdir.

ilim ve irfan sahiplerini himaye eden, destekleyen ve daima onlarla beraber olan candaroğulları hükümdarları adına yazılmış eserler arasında en önemlileri şunlardır: *süleyman paşa adına tasavvuftan farsça intihab-ı süleymaniye ismiyle allame şirazi’nin bir eseri
*celaleddin bayezid adına, ebu mihnef’ten tercüme edilen üç bin beyitli maktel-i hüseyin mesnevisi;
*isfendiyar bey adına göz hastalıklarına dair sinoplu hekim mü’min bin mukbil tarafından telif edilen kitab-ı miftah-ün-nur ve hazain-üs-surur;
*hızır bey adına tercüme edilen miracname, kasım bey adına yazılan ömer bin ahmed’in kaleme aldığı on beş bab üzerine kıraat-ı seb’aya dair olan risale-i münciye isimli türkçe tecvid kitabı.

candarbeyliği iktisadi durum itibariyle iyi bir mevkide bulunuyordu. 13, 14 ve kısmen 15. asırlarda önemli olan sinop ticaret limanı bu beyliğin elinde bulunuyordu. sinop vasıtasıyla, anadolu ürünlerini ve kendi mallarını ihraç ettikleri gibi, cenevizlilerin getirdikleri malları da içeri alıyorlardı. bir ara samsun’u da elde eden candaroğulları burada bir kalesi olan cenevizlilerle ticari alış-veriş yaptılar. kastamonu’nun en mühim ihraç eşyası bakır ile demirdi. bu ihracat dolayısıyla beylik epey gelir temin etmekteydi. cenevizlilerle alış-verişlerinde candaroğullarının çift balık resimli bakır sikkeleri görülmüştür. candarbeyliği zamanında kastamonu atları meşhur ve arab atları gibi şeceresi olup yüksek fiyatla satılırdı. ayrıca dışarıya, doğan ve şahin gibi av kuşları ihrac edilirdi.

candarbeyliğinin sinop limanında tersanesi ve donanması olduğu malum ise de, bu donanmanın miktarına ve faaliyetine dair fazla bilgi yoktur. pervaneoğullarından gazi çelebiden sonra, candaroğullarına geçen sinop’ta donanma faaliyetleri görüldü. nitekim candarbeyliği donanmasının 1361’de kefe’yi cenevizliler’den almalarına ramak kalmıştı. osmanlılar zamanında da candaroğullarından kalan sinop tersanesinde kadırgalar yapılmıştır.

candaroğulları hükümdarlarının kronolojisi:
*şemseddin yaman candar 1292
*1.süleyman paşa 1309
*1.ibrahim paşa 1399
*Âdil bey bin ya’kub 1345
*celaleddin bayezid 1361
*2.süleyman şah 1384
*isfendiyar bey bin bayezid 1385
*taceddin ikinci ibrahim bey 1440
*kemaleddin ismail bey 1443
*kızıl ahmed bey 1461

Gizlilik Politikası | Kullanım Koşulları | İletişim/Reklam | Spor
Takip et!
| | | | | | | | |